თანამედროვე და დინამიკურ ბიზნეს გარემოში ხელშეკრულების დადება და ნაკისრი ვალდებულებების კეთილსინდისიერად შესრულება ყოველთვის დაკავშირებულია გარკვეულ ეკონომიკურ და კომერციულ რისკებთან. ხშირად დგება ისეთი მოულოდნელი გარემოებები, რომლებიც სრულად სცდება მხარეთა კონტროლს და ფიზიკურად შეუძლებელს ხდის ხელშეკრულებით გათვალისწინებული პირობების დაცვას. სწორედ ასეთ კრიტიკულ სიტუაციებში იძენს უდიდეს სამართლებრივ მნიშვნელობას ფორს-მაჟორი ანუ დაუძლეველი ძალა.

ბევრი მეწარმე, კომპანიის დირექტორი და ბიზნეს სუბიექტი ხშირად არასწორად აფასებს იმას, თუ რა ითვლება დაუძლეველ ძალად რეალობაში. ქართულ საზოგადოებასა და ბიზნეს წრეებში ფართოდ არის გავრცელებული მცდარი შეხედულება, რომ მაგალითად ლარის კურსის ცვლილება, გლობალური ეკონომიკური კრიზისი ან ფასების მკვეთრი ზრდა ავტომატურად ათავისუფლებს მხარეს ხელშეკრულების შესრულების ვალდებულებისგან. წინამდებარე  სტატიაში დეტალურად, ქართული სამართლის მოთხოვნებთან სრულ შესაბამისობაში განვიხილავთ, თუ როგორ არეგულირებს საქართველოს სამოქალაქო კოდექსი ფორსმაჟორულ გარემოებებს, რა შემთხვევები წარმოადგენს რეალურად დაუძლეველ ძალას სასამართლო პრაქტიკის მიხედვით და როგორ უნდა დაიცვათ თქვენი ბიზნესი გაუთვალისწინებელი სამართლებრივი რისკებისგან.

 

რა არის ფორს-მაჟორი და დაუძლეველი ძალა სამართლებრივად?

 

ფორს-მაჟორი ფრანგული წარმოშობის ტერმინია და ქართულად ითარგმნება როგორც გადაულახავი, დაუძლეველი ძალა. იურიდიული თვალსაზრისით, ფორს-მაჟორი არის ობიექტური მოვლენა ან გარემოება, რომლის განჭვრეტა და თავიდან აცილება მხარეებს ხელშეკრულების დადების მომენტში გონივრულობის ფარგლებში არ შეეძლოთ, და რომელიც პირდაპირ, უშუალოდ უშლის ხელს ვალდებულების ჯეროვან შესრულებას.

იმისათვის, რომ კონკრეტული მოვლენა ან ფაქტი სასამართლოს მიერ დაკვალიფიცირდეს როგორც დაუძლეველი ძალა, ის აუცილებლად უნდა აკმაყოფილებდეს შემდეგ სამ ძირითად, კუმულატიურ კრიტერიუმს:

• ობიექტურობა და გაუთვალისწინებლობა: გარემოების დადგომა ხელშეკრულების გაფორმებისას არ უნდა ყოფილიყო წინასწარ განჭვრეტადი გონივრული, საშუალო სტატისტიკური მეწარმისთვის. მოვლენა უნდა იყოს აბსოლუტურად მოულოდნელი.

• გარდაუვალობა და გადაულახაობა: მხარეს ფიზიკურად არ უნდა შეეძლოს ამ გარემოების თავიდან აცილება ან მისი მავნე შედეგების დაძლევა ნებისმიერი გონივრული ალტერნატიული ძალისხმევით. დაუძლეველი ძალა უნდა იყოს აბსოლუტური ხასიათის.

• მიზეზობრივი კავშირი: უშუალო და პირდაპირი მიზეზ-შედეგობრივი კავშირი უნდა არსებობდეს დამდგარ ფორს მაჟორულ გარემოებასა და კონკრეტული ვალდებულების შეუსრულებლობას შორის. გარემოება პირდაპირ უნდა კრძალავდეს ან შეუძლებელს ხდიდეს შესრულებას.

 

დაუძლეველი ძალა საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის მიხედვით

 

საქართველოს სამოქალაქო სამართალი მკაცრად მიჯნავს ერთმანეთისგან ვალდებულების ბრალეულ შეუსრულებლობას და დაუძლეველი ძალით გამოწვეულ შეუსრულებლობას. საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის მიხედვით, პირს არ ეკისრება პასუხისმგებლობა (მაგალითად პირგასამტეხლო ან ზიანის ანაზღაურება) ვალდებულების დარღვევისთვის, თუ იგი სასამართლოში უტყუარად დაამტკიცებს, რომ დარღვევა გამოწვეული იყო სწორედ დაუძლეველი ძალით და არა მისი დაუდევრობით ან განზრახვით.

ამასთან, უაღრესად მნიშვნელოვანია საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 398-ე მუხლი, რომელიც ეხება ხელშეკრულების მისადაგებას შეცვლილი გარემოებებისადმი. ხშირად ბიზნესმენები ამ მუხლს ფორს-მაჟორში ურევენ. თუ ხელშეკრულების დადების საფუძვლად ქცეული გარემოებები აშკარად და არსებითად შეიცვალა, და მხარეები არ დადებდნენ ამ ხელშეკრულებას ან დადებდნენ სრულიად სხვა შინაარსით, ეს ცვლილებები რომ განეჭვრიტათ, დაზარალებულ მხარეს შეუძლია მოითხოვოს ხელშეკრულების მისადაგება შეცვლილი გარემოებებისადმი. თუმცა, ხაზგასასმელია, რომ ეს არ არის კლასიკური ფორს-მაჟორი. ეს წარმოადგენს საერთაშორისო სამართალში ცნობილ ეკონომიკური გართულების ანუ Hardship-ის პრინციპს, რაც თავისთავად არ ათავისუფლებს მხარეს ვალდებულებისგან, არამედ აძლევს უფლებას მოითხოვოს პირობების გადახედვა.

 

რა ითვლება ფორს-მაჟორად რეალურად?

 

სასამართლო პრაქტიკისა და საერთაშორისო სავაჭრო პალატის (ICC) აღიარებული სტანდარტების გათვალისწინებით, კლასიკურ და უდავო ფორსმაჟორულ გარემოებებს განეკუთვნება შემდეგი მოვლენები:

• სტიქიური უბედურებები (Act of God): დამანგრეველი მიწისძვრა, მასშტაბური წყალდიდობა, მეხის დაცემა, ძლიერი ქარიშხალი, ღვარცოფი, ზვავი და სხვა ბუნებრივი კატაკლიზმები, რომლებიც ფიზიკურად ანადგურებენ მიწოდების საგანს, ქარხანას ან გზას და შეუძლებელს ხდიან მომსახურების გაწევას.

• ომი და საომარი მოქმედებები: შეიარაღებული კონფლიქტები სახელმწიფოთა შორის, რევოლუცია, სამოქალაქო ომი, ტერორისტული აქტები, ქვეყანაში საგანგებო ან საომარი მდგომარეობის ოფიციალურად გამოცხადება.

• სახელმწიფო ორგანოთა აკრძალვები (Legal Force Majeure): მთავრობის ან საკანონმდებლო ორგანოს მიერ მიღებული ისეთი გადაწყვეტილებები, რომლებიც პირდაპირ კრძალავს კონკრეტულ ეკონომიკურ საქმიანობას. მაგალითად, ეკონომიკური ემბარგო, ექსპორტ-იმპორტის აკრძალვა, საზღვრების სრული ჩაკეტვა, ქონების ნაციონალიზაცია.

• გლობალური პანდემია და ეპიდემია: როგორც ახლო წარსულში კორონავირუსის (Covid-19) მაგალითზე ვნახეთ, სახელმწიფოს მიერ დაწესებული მკაცრი ლოქდაუნი, კარანტინი და ბიზნეს საქმიანობის იძულებითი შეჩერება ცალსახად განიხილება დაუძლეველ ძალად.

 

რა არ ითვლება დაუძლეველ ძალად? პრაქტიკული მაგალითები

 

სასამართლოში ბიზნეს დავების უმეტესობა სწორედ იმ ეტაპზე წარმოიშობა, როდესაც მხარეები ცდილობენ ჩვეულებრივი, სტანდარტული ბიზნეს რისკები ფორს-მაჟორად გაასაღონ და ამ გზით თავი აარიდონ პასუხისმგებლობას. ქვემოთ ვრცლად განვიხილავთ იმ გავრცელებულ გარემოებებს, რომლებიც იურიდიულად არასდროს წარმოადგენს დაუძლეველ ძალას:

 

ლარის კურსის ცვლილება და ფასების ზრდა არ არის ფორს-მაჟორი

 

ეს არის ყველაზე გავრცელებული და კრიტიკულად მცდარი შეხედულება ქართულ ბიზნეს რეალობაში. ეროვნული ვალუტის, ლარის კურსის მკვეთრი გაუფასურება აშშ დოლართან ან ევროსთან მიმართებაში, ქვეყანაში მიმდინარე მაღალი ინფლაცია, ეკონომიკური კრიზისი ან ფასების გლობალური ზრდა სამშენებლო მასალებზე სრულად გამორიცხულია დაკვალიფიცირდეს როგორც ფორს მაჟორი.

საქართველოს უზენაესი სასამართლოს არაერთი პრეცედენტული გადაწყვეტილებით მყარად არის დადგენილი, რომ ვალუტის კურსის მერყეობა არის კომერციული ურთიერთობის თანმდევი, ჩვეულებრივი ბიზნეს რისკი. მეწარმე სუბიექტი, რომელიც შედის სახელშეკრულებო ურთიერთობაში, ვალდებულია გამოიჩინოს მაღალი გულისხმიერება და წინასწარ გაითვალისწინოს მაკროეკონომიკური ცვლილებების ალბათობა. შესაბამისად, ვალდებულების ეკონომიკური წამგებიანობა, მოგების შემცირება ან ზარალზე გასვლა არანაირად არ ათავისუფლებს კომპანიას ხელშეკრულების ზუსტი და დროული შესრულებისგან. თუ გსურთ დაიზღვიოთ თავი კურსის ცვლილებისგან, ხელშეკრულებაში უნდა ჩაიდოს არა ფორს-მაჟორის მუხლი, არამედ ვალუტის ინდექსაციის სპეციალური დათქმა.

 

კონტრაჰენტების მიერ ვალდებულების დარღვევა და დაგვიანება

 

ხშირად კომპანიები ვერ ასრულებენ ვალდებულებას, რადგან მათმა პარტნიორმა დააღალატა. მაგალითად, თუ თქვენ, როგორც დისტრიბუტორი ვერ აწვდით პროდუქციას ქსელს იმის გამო, რომ თქვენმა უცხოელმა მომწოდებელმა ქარხანამ დააგვიანა პროდუქციის გამოშვება ან ტრანსპორტირება შეფერხდა საბაჟოზე, ეს არ არის ფორს-მაჟორი. მესამე პირთა, მათ შორის ქვეკონტრაქტორების მიერ ვალდებულების შეუსრულებლობა წარმოადგენს უშუალოდ თქვენს ინდივიდუალურ ბიზნეს რისკს. კანონის წინაშე თქვენ მაინც იქნებით სრულად პასუხისმგებელი შემსყიდველის მიმართ ძირითადი ხელშეკრულების დარღვევაზე.

 

ფინანსური სახსრების არქონა და გაკოტრება

 

ფულის უქონლობა, კომპანიის საბანკო ანგარიშებზე ყადაღის ან ინკასოს დადება, პარტნიორებს შორის დავა, საბანკო კრედიტის მიღების შეუძლებლობა ან თუნდაც საწარმოს გაკოტრების პროცესი არასდროს განიხილება დაუძლეველ ძალად. ფულადი ვალდებულების შესრულება (ფულის გადახდა) სამოქალაქო სამართალში ფიზიკურად ყოველთვის შესაძლებელ ქმედებად მიიჩნევა. ის ფაქტი, რომ კონკრეტულ მოვალეს დროებით არ გააჩნია სათანადო ფინანსური რესურსი, მხოლოდ მისი ინდივიდუალური, სუბიექტური პრობლემაა და არა ობიექტური დაუძლეველი ძალა.

 

შედარებითი ანალიზი ბიზნეს რისკსა და დაუძლეველ ძალას შორის

 

გარემოება ბიზნესში	ითვლება თუ არა ფორს-მაჟორად	იურიდიული განმარტება ქართული სამართლით
ძლიერი მიწისძვრა და ხანძარი	დიახ, ითვლება.	ობიექტური, ბუნებრივი სტიქიური მოვლენა რომლის თავიდან აცილება ადამიანის ძალებს აღემატება.
ლარის კურსის მკვეთრი ვარდნა	არა, არ ითვლება.	მაკროეკონომიკური ცვლილება, რომელიც წარმოადგენს მეწარმის ჩვეულებრივ კომერციულ რისკს.
მთავრობის მიერ საზღვრის ჩაკეტვა	დიახ, ითვლება.	იმპერატიული იურიდიული აკრძალვა, რომელიც ფიზიკურად შეუძლებელს ხდის ტვირთის გადაზიდვას.
მომწოდებლის მიერ ვადის გადაცილება	არა, არ ითვლება.	მესამე პირის ბრალეული ქმედება არ ათავისუფლებს მთავარ კონტრაქტორს ნაკისრი ვალდებულებისგან.
ფინანსური კრიზისი და ფულის უქონლობა	არა, არ ითვლება.	ფულადი ვალდებულების შესრულება ობიექტურად ყოველთვის შესაძლებელია.

 

როგორ უნდა გაფორმდეს ფორს-მაჟორის მუხლი ხელშეკრულებაში პროფესიონალურად?

 

იმისათვის, რომ მომავალში თავიდან აიცილოთ ხანგრძლივი, ძვირადღირებული და რთული სასამართლო დავები, სასიცოცხლოდ აუცილებელია ბიზნეს ხელშეკრულების შედგენის ეტაპზევე ფორს-მაჟორის მუხლი გაიწეროს მაქსიმალურად დეტალურად და არა შაბლონურად. სტანდარტული, ინტერნეტიდან ან სხვა კონტრაქტიდან გადმოწერილი ერთი ზოგადი ფრაზა ხშირად სრულიად არასაკმარისია, არ იცავს კომპანიის ინტერესებს და ქმნის ფართო ინტერპრეტაციის საფრთხეს.

კვალიფიციური იურისტის მიერ შედგენილ პროფესიონალურ ხელშეკრულებაში აუცილებლად უნდა იყოს გაითვალისწინებული შემდეგი პუნქტები:

• მოვლენათა კონკრეტული ჩამონათვალი: ნაცვლად ზოგადი ტერმინებისა, კონკრეტულად ჩამოთვალეთ რა ითვლება თქვენი ბიზნესის და ინდუსტრიის სპეციფიკიდან გამომდინარე დაუძლეველ ძალად. დააზუსტეთ, გსურთ თუ არა ამ ჩამონათვალის ამომწურავად (დახურულად) დატოვება, თუ ღიად.

• შეტყობინების ვალდებულება და მკაცრი ვადები: დააწესეთ უმკაცრესი ვადები მაგალითად ოცდაოთხი საათი ან სამი სამუშაო დღე, რომლის განმავლობაშიც დაზარალებულმა მხარემ წერილობით, ოფიციალური არხებით უნდა აცნობოს მეორე მხარეს ფორს-მაჟორის დადგომის შესახებ. ხელშეკრულებაში პირდაპირ უნდა ჩაიწეროს, რომ ამ ვადის გაშვების შემთხვევაში, მხარე სამუდამოდ კარგავს უფლებას დაეყრდნოს ფორს მაჟორს ვალდებულებისგან გასათავისუფლებლად.

• ხელშეკრულების ცალმხრივად შეწყვეტის უფლება: დეტალურად გაწერეთ, რა სამართლებრივი შედეგი დგება, თუ დაუძლეველი ძალა გრძელდება ხანგრძლივად, მაგალითად ერთ თვეზე ან ორ თვეზე მეტ ხანს. ასეთ დროს, ბიზნესის ინტერესებიდან გამომდინარე, მხარეებს უნდა მიენიჭოთ ხელშეკრულების უშედეგოდ და ყოველგვარი დამატებითი ჯარიმების გარეშე შეწყვეტის უფლება, რათა არ მოხდეს ეკონომიკური ურთიერთობის უსასრულოდ გაყინვა.

 

მტკიცების ტვირთი და საქართველოს სავაჭრო სამრეწველო პალატის როლი

 

სამართალწარმოებაში მოქმედებს პრინციპი, რომ ვინც ამტკიცებს, მტკიცების ტვირთიც მასზეა. შესაბამისად, მხოლოდ იმის ზეპირად თქმა, რომ ქვეყანაში ეკონომიკური პრობლემებია ან ფორს-მაჟორია, სრულიად არ არის საკმარისი. მხარემ, რომელიც მიუთითებს დაუძლეველ ძალაზე და ითხოვს პასუხისმგებლობისგან გათავისუფლებას, თავად უნდა დაამტკიცოს როგორც თავად მოვლენის ობიექტური არსებობა, ისე მისი პირდაპირი, ხელშემშლელი გავლენა კონკრეტული ვალდებულების შესრულებაზე.

საქართველოს ტერიტორიაზე ფორსმაჟორული გარემოებების არსებობის დამადასტურებელ ერთადერთ კომპეტენტურ ორგანოს წარმოადგენს საქართველოს სავაჭრო სამრეწველო პალატა. სწორედ ეს ინსტიტუტი სწავლობს საქმის გარემოებებს და გასცემს შესაბამის ოფიციალურ ცნობას ანუ სერტიფიკატს დაინტერესებული კომპანიის განცხადებისა და მყარი მტკიცებულებების საფუძველზე. სასამართლო ან საარბიტრაჟო დავების დროს, სავაჭრო პალატის მიერ გაცემული ფორს- მაჟორის სერტიფიკატი არის ერთ ერთი ყველაზე წონადი, მყარი და უტყუარი მტკიცებულება საადვოკატო ოფისისთვის თქვენი ბიზნეს პოზიციის ბოლომდე დასაცავად.

 

რეალური სასამართლო პრაქტიკა და უზენაესი სასამართლოს გადაწყვეტილებები

 

იმისათვის რომ ბიზნესმა სწორად შეაფასოს საკუთარი რისკები აუცილებელია თვალი გადავავლოთ საქართველოს სასამართლო პრაქტიკას. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მიერ წლების განმავლობაში ჩამოყალიბებული პრაქტიკა ნათლად აჩვენებს თუ რამდენად მკაცრად უდგება სასამართლო ფორს-მაჟორის დამტკიცების სტანდარტს. სასამართლო დავების აბსოლუტური უმრავლესობა სადაც კომპანიები დაუძლეველ ძალაზე აპელირებდნენ მათივე მარცხით დასრულდა რადგან მეწარმეები ბიზნეს რისკებს ფორს-მაჟორთან აიგივებდნენ.

ერთ ერთი ყველაზე თვალსაჩინო მაგალითია 2014 და 2015 წლებში ეროვნული ვალუტის, ლარის კურსის დრამატული ვარდნა. არაერთმა დეველოპერულმა კომპანიამ და მსხვილმა იმპორტიორმა სცადა დაემტკიცებინა რომ ლარის გაუფასურება დოლართან მიმართებაში იყო დაუძლეველი ძალა, რის გამოც ისინი ვეღარ იხდიდნენ კრედიტებს და ვეღარ ასრულებდნენ ვალდებულებებს. უზენაესმა სასამართლომ ერთმნიშვნელოვნად განმარტა, რომ ეკონომიკური კრიზისი, ვალუტის ინფლაცია და ბაზარზე ფასების ცვლილება, წარმოადგენს ჩვეულებრივ კომერციულ რისკს, რომელსაც იღებს ნებისმიერი მეწარმე სუბიექტი. შესაბამისად ფინანსური სირთულეები არცერთ შემთხვევაში არ გათავისუფლებთ ვალდებულებისგან.

მეორე მხრივ, სასამართლო პრაქტიკაში გვაქვს რეალური ფორს მაჟორის მაგალითებიც. კოვიდ პანდემიის დროს, როდესაც სახელმწიფომ ოფიციალურად გამოსცა დადგენილება და პირდაპირ აკრძალა სავაჭრო მოლების, რესტორნებისა და ფიტნეს დარბაზების ფუნქციონირება. ეს ცალსახად დაკვალიფიცირდა, როგორც დაუძლეველი ძალა (Legal Force Majeure). ასეთ საქმეებში სასამართლომ გაიზიარა მოიჯარეების არგუმენტაცია, რადგან არსებობდა ობიექტური სახელმწიფო აკრძალვა, რომელიც ფიზიკურად შეუძლებელს ხდიდა ფართით სარგებლობას და შესაბამისი ეკონომიკური საქმიანობის განხორციელებას.

 

ფორს მაჟორი სხვადასხვა ბიზნეს ინდუსტრიის სპეციფიკის მიხედვით

 

ყველა ბიზნეს სექტორს თავისი უნიკალური სპეციფიკა გააჩნია, ამიტომ დაუძლეველი ძალის კონცეფცია ინდუსტრიების მიხედვით განსხვავებულად მუშაობს. ის რაც ფორს-მაჟორია ლოჯისტიკაში, შეიძლება სრულიად უმნიშვნელო იყოს IT სექტორისთვის.

 

სამშენებლო სექტორი და დეველოპერული კომპანიები

 

მშენებლობის პროცესში დაგვიანება ერთ ერთი ყველაზე გავრცელებული პრობლემაა. დეველოპერები ხშირად ამართლებენ ვადების გადაცილებას ცუდი კლიმატური პირობებით, მაგალითად წვიმით ან თოვლით. იურიდიულად სტანდარტული, სეზონური ნალექი და უამინდობა არ არის ფორს მაჟორი, რადგან ის წინასწარ განჭვრეტადია. მშენებლისთვის დაუძლეველ ძალად ჩაითვლება მხოლოდ ექსტრემალური, ანომალიური ბუნებრივი მოვლენა, მაგალითად ისეთი სიმძლავრის მიწისძვრა ან წყალდიდობა რომელმაც ფიზიკურად გაანადგურა სამშენებლო მოედანი. ასევე საზღვარგარეთიდან სამშენებლო მასალების მოწოდების შეფერხება წარმოადგენს მშენებლის ბიზნეს რისკს და არა ფორს-მაჟორს მყიდველის წინაშე.

 

კომერციული იჯარა და ფართის ქირავნობა

 

კომერციული იჯარის დროს დაუძლეველი ძალის მტკიცება საკმაოდ რთულია. თუ კომპანიამ იქირავა საოფისე ან კომერციული ფართი მაგრამ ბიზნესი ვერ ააწყო, კლიენტები არ ჰყავს და ქირას ვეღარ იხდის, ეს არ არის ფორს მაჟორი. იჯარის ხელშეკრულებაში დაუძლეველ ძალაზე საუბარი შეიძლება მხოლოდ მაშინ, თუ თავად ქირავნობის ობიექტი განადგურდა, მაგალითად ხანძრის ან აფეთქების შედეგად ან, თუ სახელმწიფომ უშუალოდ აკრძალა იმ შენობაში შესვლა რაიმე საგანგებო მიზეზით.

 

საერთაშორისო გადაზიდვები და ლოჯისტიკა

 

ლოჯისტიკურ კომპანიებს ყველაზე ხშირად უწევთ ფორს-მაჟორულ რისკებთან გამკლავება. ტვირთის გადაზიდვისას დაუძლეველ ძალად განიხილება საზღვრების მოულოდნელი ჩაკეტვა მთავრობის მიერ, სატრანზიტო ქვეყანაში დაწყებული ომი, საერთაშორისო სანქციების დაწესება ან სტიქიური უბედურება პორტში. თუმცა, საბაჟოზე რიგების გამო ტრანსპორტის დაყოვნება ან საწვავის ფასის გლობალური ზრდა კვლავაც რჩება ლოჯისტიკური კომპანიის ჩვეულებრივ კომერციულ რისკად და არ ათავისუფლებს მას ტვირთის მფლობელის წინაშე არსებული პასუხისმგებლობისგან.

 

საერთაშორისო სავაჭრო პალატის ICC სტანდარტები და მათი გავლენა

 

ქართული კომპანიებისთვის რომლებიც აქტიურად თანამშრომლობენ უცხოელ პარტნიორებთან სასიცოცხლოდ მნიშვნელოვანია საერთაშორისო სტანდარტების ცოდნა. ყველაზე ავტორიტეტულ დოკუმენტს ამ მიმართულებით წარმოადგენს საერთაშორისო სავაჭრო პალატის International Chamber of Commerce იგივე ICC მიერ შემუშავებული ფორს-მაჟორის სტანდარტული დათქმა.

ICC 2020 წლის ფორს მაჟორის დათქმა წარმოადგენს უნივერსალურ და მაღალპროფესიონალურ ინსტრუმენტს, რომლის ინტეგრირებაც შესაძლებელია ნებისმიერ ბიზნეს ხელშეკრულებაში. ის დეტალურად ანაწილებს რისკებს და ზუსტად განმარტავს, თუ რომელი მოვლენა ითვლება დაუძლეველ ძალად. თუ ქართული კომპანია საკუთარ საერთაშორისო კონტრაქტში მიუთითებს, რომ ფორსმაჟორული გარემოებები დარეგულირდება ICC ის სტანდარტებით ის ავტომატურად იცავს თავს უცხოური კანონმდებლობის ბუნდოვანებისგან და უზრუნველყოფს დავის სამართლიან, საერთაშორისოდ აღიარებული პრინციპებით გადაწყვეტას. ეს განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია იმპორტ ექსპორტის ხელშეკრულებებში სადაც რისკები ყველაზე მაღალია.

 

ხშირად დასმული კითხვები ფორს მაჟორის და ბიზნეს რისკების შესახებ

 

ითვლება თუ არა ახალი ვირუსი ან პანდემია ფორს მაჟორად ავტომატურად? ზოგადად, პანდემია და მის გამო სახელმწიფოს მიერ დაწესებული მკაცრი ლოქდაუნი ითვლება დაუძლეველ ძალად, რადგან ის ობიექტურად შეუძლებელს ხდის ბიზნეს საქმიანობის დიდ ნაწილს. თუმცა, დღევანდელ რეალობაში, რადგან კოვიდ პანდემია და მსგავსი ვირუსები უკვე ცნობილი, გავრცელებული და განჭვრეტადი მოვლენა გახდა, ახლად გაფორმებულ ხელშეკრულებებში ის ავტომატურად აღარ განიხილება ფორს-მაჟორად, თუ მხარეები ამ რისკს სპეციალურად, ცალკე მუხლად არ გაითვალისწინებენ შეთანხმებაში.

ათავისუფლებს თუ არა ფორს მაჟორი კომპანიას ფულის გადახდის ვალდებულებისგან? არა, არასოდეს. დამკვიდრებული იურიდიული პრაქტიკით, დაუძლეველი ძალა დროებით ათავისუფლებს მხარეს დამატებითი პასუხისმგებლობისგან, მაგალითად ჯარიმის ან პირგასამტეხლოს დაკისრებისგან და სამართლებრივად აჩერებს ვალდებულების შესრულების ვადას, მაგრამ ის არანაირად არ აუქმებს ძირითად ფინანსურ ვალდებულებას. სესხის დაბრუნება, ქირის გადახდა ან შეძენილი საქონლის საფასურის ანაზღაურება ფიზიკურად ყოველთვის შესაძლებლად მიიჩნევა.

სად და როგორ უნდა ავიღო ფორს-მაჟორის დამადასტურებელი ცნობა საქართველოში? როგორც უკვე აღვნიშნეთ, საქართველოში დაუძლეველი ძალის დამადასტურებელ ოფიციალურ სერტიფიკატს გასცემს მხოლოდ საქართველოს სავაჭრო სამრეწველო პალატა. ამისათვის დაინტერესებულმა ბიზნეს სუბიექტმა პალატაში უნდა წარადგინოს დასაბუთებული განცხადება, ხელშეკრულების ასლი და ყველა ის მტკიცებულება, რომელიც ადასტურებს არა მხოლოდ მოვლენის ფაქტობრივ დადგომას, არამედ მის პირდაპირ და გარდაუვალ ხელშემშლელ გავლენას კონკრეტული ხელშეკრულების შესრულების პროცესზე.

არის თუ არა მეზობელ ქვეყანაში მიმდინარე ომი ყოველთვის ფორს მაჟორული გარემოება ქართული კომპანიისთვის? ომი ითვლება დაუძლეველ ძალად მხოლოდ და მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ ის პირდაპირ და უშუალოდ უშლის ხელს ხელშეკრულების შესრულებას, მაგალითად ტვირთის გადაზიდვის შეუძლებლობა საომარი მოქმედებების ზონაში ან პროდუქციის განადგურება. მეზობელ ან მესამე ქვეყანაში მიმდინარე ომი, რომელმაც ქართულ კომპანიას გაუძვირა ნედლეული, შექმნა ლოჯისტიკური სირთულეები ან გამოიწვია ზოგადი ეკონომიკური კრიზისი, ქართული სამართლით ფორს მაჟორად არ განიხილება, რადგან ეს ისევ ბიზნეს რისკების კატეგორიაში რჩება.

 

შემაჯამებელი დასკვნა და რეკომენდაციები ბიზნეს სექტორისთვის

 

ნებისმიერ კომერციულ და ბიზნეს ურთიერთობებში წინდახედულობა, რისკების სწორი მენეჯმენტი და კვალიფიციური სამართლებრივი მხარდაჭერა გადამწყვეტია წარმატებისთვის. ფორს-მაჟორი არ არის ჯადოსნური სიტყვა ან უნივერსალური ფარი, რომელიც ბიზნესს ყველა ეკონომიკურ პრობლემას მოუგვარებს და ზარალისგან იხსნის. ის წარმოადგენს უკიდურეს, გამონაკლის სამართლებრივ მექანიზმს, რომელიც ეფექტურად მუშაობს მხოლოდ სრულიად ობიექტური, გარედან თავსდატეხილი და გადაულახავი გარემოებების დროს.

იმის მკაფიო გაცნობიერება, რომ ლარის კურსის ვარდნა, გლობალური ფინანსური კრიზისი, ინფლაცია, ფასების ზრდა ან ბიზნეს პარტნიორების არაკეთილსინდისიერება არ არის დაუძლეველი ძალა, დაგეხმარებათ ბევრად უფრო გონივრულად და ეფექტურად მართოთ ფინანსური რისკები და წინასწარ, ხელშეკრულების შედგენის ეტაპზევე მაქსიმალურად დაიზღვიოთ თავი.

ყოველი მსხვილი ბიზნეს გარიგება და ხელშეკრულება მოითხოვს მკაცრად ინდივიდუალურ მიდგომას და სიღრმისეულ იურიდიულ ექსპერტიზას. მხოლოდ და მხოლოდ მაღალკვალიფიციური იურიდიული მომსახურება, სწორად დაწერილი კონტრაქტი და რისკების წინასწარი სამართლებრივი ანალიზი უზრუნველყოფს იმას, რომ თქვენი ბიზნეს ინტერესები და ფინანსები სრულად და საიმედოდ იყოს დაცული ნებისმიერ, მათ შორის ყველაზე გაუთვალისწინებელ ეკონომიკურ თუ სოციალურ ვითარებაში.

შენიშვნა: სტატიაში მოცემული ინფორმაცია ატარებს გაცნობით ხასიათს და არ წარმოადგენს ინდივიდუალურ იურიდიულ კონსულტაციას. კონკრეტული ქეისის განსახილველად მიმართეთ ადვოკატს.