იურიდიული მომსახურება ბიზნესისთვის არ იწყება და მთავრდება მხოლოდ კომპანიის რეგისტრაციით. როდესაც საქმე ეხება შპს-ს დაფუძნებას საქართველოში, დამწყები მეწარმეები ხშირად უშვებენ ერთ საბედისწერო შეცდომას: ისინი ეყრდნოვიან სტანდარტულ წესდებას და არ აფორმებენ პარტნიორთა შეთანხმებას (Shareholders’ Agreement). ეს სტატია წარმოადგენს ამომწურავ გზამკვლევს ბიზნესმენებისთვის, სადაც დეტალურად განვიხილავთ, თუ როგორ ავირიდოთ თავიდან კორპორაციული დავები, როგორ დავიცვათ საკუთარი ინვესტიცია და რატომ არის კვალიფიციური ადვოკატი აუცილებელი პარტნიორული ურთიერთობების მოსაწესრიგებლად. თუ თქვენ გეგმავთ ბიზნესის დაწყებას ან უკვე ფლობთ კომპანიას, ეს ინფორმაცია სასიცოცხლოდ მნიშვნელოვანია თქვენი კომერციული წარმატებისთვის.

რა არის პარტნიორთა შეთანხმება და რით განსხვავდება წესდებისგან?

ბევრი კლიენტი გვეკითხება: "რაში მჭირდება დამატებითი ხელშეკრულება, თუ უკვე მაქვს შპს-ს წესდება?" ეს ლეგიტიმური კითხვაა, თუმცა პასუხი ბიზნესის უსაფრთხოებაში იმალება.

შპს-ს წესდება არის კომპანიის ძირითადი დოკუმენტი, რომელიც სავალდებულოა საჯარო რეესტრში რეგისტრაციისთვის. საქართველოში შემთხვევების 90%-ში მეწარმეები იყენებენ რეესტრის მიერ შეთავაზებულ სტანდარტულ, შაბლონურ წესდებას. ეს შაბლონი სრულად შეესაბამება „მეწარმეთა შესახებ“ საქართველოს კანონს, მაგრამ ის არის სამართლებრივი ჩარჩო დოკუმენტი. ის არ ითვალისწინებს თქვენი ბიზნესის სპეციფიკას, პარტნიორთა პირად შეთანხმებებს და კრიზისული სიტუაციების მართვის მექანიზმებს. გარდა ამისა, წესდება არის საჯარო დოკუმენტი და მისი ნახვა ნებისმიერ მსურველს შეუძლია.

ამის საპირისპიროდ, პარტნიორთა შეთანხმება (SHA) არის კონფიდენციალური დოკუმენტი. ის რჩება მხოლოდ პარტნიორებსა და კომპანიას შორის. ეს არის ადგილი, სადაც შეგიძლიათ დაწეროთ ნებისმიერი პირობა (რაც არ ეწინააღმდეგება კანონს), მათ შორის:

• როგორ ნაწილდება რეალური მოგება;
• ვის რა ვალდებულება აქვს (ვინ დებს ფულს და ვინ შრომას);
• რა ხდება, თუ ერთ-ერთ პარტნიორს ბიზნესიდან გასვლა სურს.

რატომ არ არის საკმარისი მხოლოდ სიტყვიერი შეთანხმება? 

ბიზნესის დაწყებისას ეიფორია მაღალია. პარტნიორები ხშირად მეგობრები ან ნათესავები არიან. ფრაზა „ჩვენ ხომ მეგობრები ვართ, რად გვინდა ქაღალდები“ არის ყველაზე საშიში წინადადება ბიზნეს სამართალში. სტატისტიკურად, პარტნიორთა შორის დავების 80% წარმოიქმნება მაშინ, როდესაც კომპანია ან ძალიან დიდ მოგებას იღებს, ან კრიზისში შედის. ამ დროს „მეგობრობა“ ხშირად მეორე პლანზე გადადის და იწყება მძიმე სასამართლო დავები, რომელიც წლობით გრძელდება და კომპანიის პარალიზებას იწვევს.

მნიშვნელოვანი საკითხები, რომელსაც პარტნიორთა შეთანხმება არეგულირებს

1. ჩიხური სიტუაციის (Deadlock) გადაჭრა – 50/50-ის პრობლემა

საქართველოში ყველაზე გავრცელებული მოდელი შპს-ს რეგისტრაციისას არის ორი პარტნიორი 50%-50% წილობრივი მონაწილეობით. ეს არის „ნაღმი“, რომელიც ნებისმიერ დროს შეიძლება აფეთქდეს.

წარმოიდგინეთ სიტუაცია:

• პარტნიორი A თვლის, რომ დირექტორი უნდა შეიცვალოს.
• პარტნიორი B თვლის, რომ დირექტორი უნდა დარჩეს. ვინაიდან ორივეს თანაბარი ხმა აქვს, გადაწყვეტილება ვერ მიიღება. კომპანია შედის ჩიხში (Deadlock). ბანკი ბლოკავს ანგარიშებს, თანამშრომლები გაურკვევლობაში არიან, ბიზნესი კოტრდება.

გამოსავალი: პარტნიორთა შეთანხმებაში იწერება ე.წ. Deadlock Resolution Mechanisms. მაგალითად:

•  ერთ-ერთი პარტნიორი ასახელებს ფასს, რა ფასადაც მზადაა გაყიდოს თავისი წილი. მეორე პარტნიორი ვალდებულია ან იყიდოს ამ ფასად, ან თავად მიჰყიდოს თავისი წილი იმავე ფასად. ეს უზრუნველყოფს სამართლიან ფასს და კონფლიქტის სწრაფ დასრულებას.
•  წინასწარ შეთანხმებული ნეიტრალური პირის (მაგალითად, მედიატორის ან არბიტრის) ჩართულობა.

2. „მძინარე“ პარტნიორის პრობლემა და დივიდენდები

ხშირია შემთხვევა, როდესაც ბიზნესს იწყებს ორი ადამიანი. ერთი დებს ფულს, მეორე ინტელექტუალურ რესურსს და შრომას. თავიდან ორივე აქტიურია, მაგრამ დროთა განმავლობაში ერთ-ერთი პარტნიორი წყვეტს მუშაობას, გადადის სხვა საქმიანობაზე, მაგრამ აგრძელებს მოგების 50%-ის მოთხოვნას.

სამართლებრივი რისკი: სტანდარტული წესდებით, დივიდენდი ეკუთვნის წილის მესაკუთრეს, მიუხედავად იმისა, მუშაობს ის თუ არა. გამოსავალი: ხელშეკრულებაში შეიძლება გაიწეროს Vesting (უფლების ეტაპობრივი მოპოვება) ან Good Leaver / Bad Leaver პრინციპები. მაგალითად, თუ პარტნიორი ტოვებს კომპანიას დაკისრებული ვალდებულებების შეუსრულებლად (Bad Leaver), ის ვალდებულია მიჰყიდოს თავისი წილი დარჩენილ პარტნიორებს სიმბოლურ ფასად ან საბაზრო ღირებულების დისკონტით.

3. წილის გასხვისების შეზღუდვა (Pre-emption Rights)

გსურთ, რომ თქვენმა პარტნიორმა თავისი წილი თქვენთვის სრულიად უცხო, არასასურველ ადამიანს მიჰყიდოს? კანონით ეს შესაძლებელია, თუ წესდება არ კრძალავს. პარტნიორთა შეთანხმება აწესებს უპირატესი შესყიდვის უფლებას (Right of First Refusal). ეს ნიშნავს, რომ თუ პარტნიორს წილის გაყიდვა სურს, ჯერ თქვენ უნდა შემოგთავაზოთ იმავე პირობებით. მხოლოდ თქვენი უარის შემდეგ შეუძლია მას მესამე პირთან გარიგება.

4. Tag-Along და Drag-Along უფლებები

ეს ტერმინები აუცილებელია, თუ თქვენი მიზანია ინვესტიციების მოზიდვა ან მომავალში კომპანიის გაყიდვა (Exit Strategy).

• Drag-Along (ერთობლივი გაყიდვის მოთხოვნის უფლება): იცავს მაჟორიტარ (დიდ) აქციონერს. თუ გამოჩნდა მყიდველი, რომელსაც სურს კომპანიის 100%-ის ყიდვა, დიდ პარტნიორს შეუძლია „აიძულოს“ მცირე პარტნიორი, რომ მასაც გააყიდინოს წილი იმავე ფასად. ეს ხელს უწყობს მსხვილ გარიგებებს.
• Tag-Along (ერთობლივ გაყიდვაში მონაწილეობის უფლება): იცავს მინორიტარ (მცირე) აქციონერს. თუ დიდი პარტნიორი ყიდის თავის წილს, მცირე პარტნიორს უფლება აქვს მოითხოვოს, რომ მისი წილიც იგივე პირობებით იყიდოს მყიდველმა. ეს იცავს მცირე პარტნიორს იმისგან, რომ მარტო არ დარჩეს უცხო მფლობელთან.

მეწარმეთა შესახებ ახალი კანონი და მისი გავლენა

საქართველოში ამოქმედდა „მეწარმეთა შესახებ“ ახალი კანონი, რომელმაც ევროპული სტანდარტები დაამკვიდრა. ამ კანონმა გაზარდა დირექტორთა პასუხისმგებლობა და შეცვალა თამაშის წესები.

ახალი კანონმდებლობით, პარტნიორთა შეთანხმებას მიენიჭა კიდევ უფრო დიდი მნიშვნელობა. სასამართლო პრაქტიკა აჩვენებს, რომ მოსამართლეები სულ უფრო ხშირად ეყრდნოვიან სწორედ პარტნიორთა პირად შეთანხმებებს და არა მხოლოდ მშრალ წესდებას. შესაბამისად, იურიდიული კონსულტაცია ამ მიმართულებით აღარ არის ფუფუნება ეს აუცილებლობაა.

თუ თქვენი შპს რეგისტრირებულია ძველი კანონით და არ განგიახლებიათ დოკუმენტაცია, თქვენ რისკის წინაშე დგახართ. ახალ კანონთან შესაბამისობაში მოყვანა სავალდებულო პროცესია, და ეს იდეალური დროა იმისთვის, რომ დანერგოთ პარტნიორთა შეთანხმებაც.

რატომ გჭირდებათ იურისტი და არა მოძიებული შაბლონი?

ინტერნეტში ბევრი უფასო ნიმუშის პოვნა შეიძლება, მაგრამ ბიზნეს სამართალი არ არის „Copy-Paste“ პროცესი. თითოეული ბიზნესი უნიკალურია.

1. სპეციფიკური რისკები: სამშენებლო კომპანიას სულ სხვა რისკები აქვს, ვიდრე IT სტარტაპს. შაბლონი ვერ გაითვალისწინებს თქვენი ინდუსტრიის ნიუანსებს.
2. აღსრულებადობა: არასწორად შედგენილი ხელშეკრულება შეიძლება ბათილად იქნას ცნობილი სასამართლოს მიერ. გამოცდილი ადვოკატი იყენებს ისეთ ფორმულირებებს, რომლებიც მყარად დგას ქართული კანონმდებლობის საფუძველზე.
3. მოლაპარაკების პროცესი: ადვოკატი არ არის მხოლოდ მწერალი, ის არის მედიატორი. ის სვამს „უხერხულ კითხვებს“, რომლის დასმაც პარტნიორებს ერიდებათ და ეხმარება მათ კომპრომისის პოვნაში მანამ, სანამ კონფლიქტი მოხდება.

ხშირად დასმული კითხვები (FAQ) - ბიზნეს სამართალი

1. სავალდებულოა თუ არა პარტნიორთა შეთანხმების რეგისტრაცია საჯარო რეესტრში?

არა, პარტნიორთა შეთანხმება არ არის საჯარო დოკუმენტი. ის არ იტვირთება საჯარო რეესტრში, რაც უზრუნველყოფს თქვენი ბიზნეს გადაწყვეტილებების კონფიდენციალურობას. რეესტრში იტვირთება მხოლოდ წესდება.

2. რა ღირს პარტნიორთა შეთანხმების მომზადება?

ფასი დამოკიდებულია ბიზნესის სირთულეზე, პარტნიორთა რაოდენობასა და მოთხოვნილ პირობებზე. ეს არის ერთჯერადი ინვესტიცია, რომელიც გაცილებით იაფია, ვიდრე შემდგომში სასამართლო დავებზე დახარჯული ათასობით ლარი.

3. შემიძლია თუ არა პარტნიორთა შეთანხმების დადება უკვე მოქმედი კომპანიისთვის?

რა თქმა უნდა. პარტნიორთა შეთანხმება შეიძლება გაფორმდეს ნებისმიერ ეტაპზე: დაფუძნებისას, ინვესტიციის მოზიდვისას ან თუნდაც წლების შემდეგ, როდესაც პარტნიორები გადაწყვეტენ ურთიერთობების ფორმალიზებას.

4. რით განსხვავდება დირექტორის ხელშეკრულება პარტნიორთა შეთანხმებისგან?

დირექტორის ხელშეკრულება არის შრომითი ან მომსახურების ხელშეკრულება მმართველსა და კომპანიას შორის. პარტნიორთა შეთანხმება კი არეგულირებს ურთიერთობას მფლობელებს (მეწილეებს) შორის. ხშირად მეწილე და დირექტორი ერთი და იგივე პირია, თუმცა ეს ორი განსხვავებული სამართლებრივი სტატუსია.

5. როგორ იყოფა დივიდენდი, თუ შეთანხმება არ გვაქვს?

თუ სპეციალური შეთანხმება ან ჩანაწერი წესდებაში არ არსებობს, „მეწარმეთა შესახებ“ კანონით დივიდენდი ნაწილდება პარტნიორთა წილების პროპორციულად (მაგ: 50% წილი = 50% დივიდენდი), მიუხედავად იმისა, ვინ რამდენი იმუშავა. სწორედ ამ უსამართლობის აღმოსაფხვრელად არის საჭირო პარტნიორთა შეთანხმება.

გადადგით ნაბიჯი სტაბილური ბიზნესისკენ

ბიზნესის კეთება საქართველოში დაკავშირებულია მრავალ რისკთან, მაგრამ პარტნიორთან კონფლიქტი არ უნდა იყოს მათ შორის. პარტნიორთა შეთანხმება არის თქვენი სიმშვიდის გარანტია. ის გაძლევთ საშუალებას, ფოკუსირდეთ განვითარებაზე, გაყიდვებსა და სტრატეგიაზე, ნაცვლად იმისა, რომ ენერგია ხარჯოთ შიდა გაუგებრობებზე.

ნუ დაელოდებით პირველ კონფლიქტს. პრობლემის პრევენცია ყოველთვის უფრო მომგებიანია, ვიდრე მისი მოგვარება.

შენიშვნა: სტატიაში მოცემული ინფორმაცია ატარებს გაცნობით ხასიათს და არ წარმოადგენს ინდივიდუალურ იურიდიულ რჩევას. კონკრეტული ქეისისთვის მიმართეთ ადვოკატს.