თანამედროვე სამართლებრივ სივრცეში დავა ყოველთვის არ ნიშნავს სასამართლო დარბაზს, მოსამართლის ჩაქუჩს და წლების განმავლობაში გაწელილ პროცესებს. ბიზნეს სექტორისა და ფიზიკური პირებისთვის დრო და რეპუტაცია ხშირად იმაზე ძვირფასია, ვიდრე უბრალოდ „სიმართლის დაამტკიცება“. სწორედ ამიტომ, განვითარებულ სამყაროში დავის გადაწყვეტის ალტერნატიული მექანიზმები (ADR) სულ უფრო მეტ მნიშვნელობას იძენს.

საქართველოში ამ მიმართულებით მთავარი ინსტრუმენტი მედიაციაა. 2019 წელს მიღებულმა კანონმა „მედიაციის შესახებ“ და ევროპულმა სტანდარტებმა ეს ინსტიტუტი სრულიად ახალ საფეხურზე აიყვანა.

წინამდებარე სტატია წარმოადგენს სიღრმისეულ გზამკვლევს, რომელიც დაგეხმარებათ გაარკვიოთ: რა არის მედიაცია, როდის უნდა მიმართოთ მას, რა იურიდიული ძალა აქვს მიღწეულ შეთანხმებას და როგორ აქციოთ კონფლიქტი თანამშრომლობად.

 

1. რა არის მედიაცია? (სამართლებრივი და პრაქტიკული განმარტება)

 

მარტივი ენით რომ ვთქვათ, მედიაცია არის მოლაპარაკება „შუამავლის“ დახმარებით. თუმცა, იურიდიული თვალსაზრისით, ეს არის მკაცრად გაწერილი, სტრუქტურირებული პროცესი.

საქართველოს კანონმდებლობის მიხედვით, მედიაცია არის დავის გადაწყვეტის მექანიზმი, სადაც ერთი ან რამდენიმე ნეიტრალური, კვალიფიციური პირი (მედიატორი) ეხმარება დაპირისპირებულ მხარეებს, დიალოგის გზით მიაღწიონ ორმხრივად სასარგებლო შეთანხმებას.

 

მედიატორის როლი: რით განსხვავდება მოსამართლისგან?

 

ეს არის ყველაზე ფუნდამენტური განსხვავება, რაც კლიენტებმა უნდა იცოდნენ:

• მოსამართლე: უსმენს მხარეებს, აფასებს მტკიცებულებებს და თავად იღებს გადაწყვეტილებას, რომელიც სავალდებულოა (ხშირად ერთი მხარისთვის წამგებიანია).

• მედიატორი: არ განიხილავს მტკიცებულებებს, არ ადგენს ვინ არის მტყუანი/მართალი და არ იღებს გადაწყვეტილებას. ის მართავს პროცესს, სვამს სწორ კითხვებს და ეხმარება მხარეებს, თავად იპოვონ გამოსავალი.

მთავარი პრინციპი: მედიაციაში გადაწყვეტილების მიმღები ხართ თქვენ და არა მესამე პირი.

 

2. მედიაციის ოთხი ქვაკუთხედი: ძირითადი პრინციპები

 

იმისათვის, რომ მედიაცია შედგეს, ის ეფუძნება ოთხ უმთავრეს პრინციპს, რაც მას უნიკალურს ხდის:

 

2.1. ნებაყოფლობითობა

 

გარდა კანონით გათვალისწინებული იშვიათი გამონაკლისებისა (სავალდებულო სასამართლო მედიაცია), პროცესში ჩართვა ნებაყოფლობითია. ნებისმიერ მხარეს შეუძლია შეწყვიტოს მედიაცია ნებისმიერ ეტაპზე, ყოველგვარი სანქციის გარეშე, თუ თვლის, რომ პროცესი მის ინტერესებს არ ემსახურება.

 

2.2. კონფიდენციალურობა (მკაცრი დაცვა)

 

ეს მედიაციის „ოქროს წესია“. ყველაფერი, რაც ითქმება მედიაციის ოთახში - შეთავაზებები, აღიარებები, ემოციური განცხადებები, რჩება მკაცრად კონფიდენციალური.

• იურიდიული გარანტია: კანონი კრძალავს მედიატორის მოწმედ გამოძახებას სასამართლოში იმ ინფორმაციაზე დაყრდნობით, რაც მისთვის მედიაციისას გახდა ცნობილი. ეს მხარეებს აძლევს თავისუფლებას, იყვნენ გულწრფელები.

 

2.3. დამოუკიდებლობა და მიუკერძოებლობა

 

მედიატორი არ შეიძლება იყოს რომელიმე მხარის ნათესავი, მეგობარი ან ჰქონდეს რაიმე ფინანსური ინტერესი დავის შედეგთან დაკავშირებით. თუ არსებობს ინტერესთა კონფლიქტი, მედიატორი ვალდებულია, ამის შესახებ განაცხადოს და ჩამოშორდეს საქმეს.

 

2.4. კეთილსინდისიერება

 

მხარეები ვალდებულნი არიან, პროცესში ჩაერთონ კეთილსინდისიერად, თანამშრომლობის სურვილით და არა მხოლოდ დროის გაყვანის მიზნით.

 

3. მედიაცია vs სასამართლო: დეტალური შედარება

 

ბიზნესისა და მოქალაქეებისთვის გადაწყვეტილების მიღებისას გადამწყვეტია „ხარჯი-სარგებლის“ ანალიზი. განვიხილოთ დეტალურად:

დროის ფაქტორი

• სასამართლო: საქართველოში პირველი ინსტანციის სასამართლოში საქმის განხილვას საშუალოდ 6 თვიდან 2 წლამდე სჭირდება. თუ საქმე სააპელაციო და უზენაეს სასამართლოში წავიდა, პროცესი შეიძლება 3-5 წელი გაგრძელდეს.

• მედიაცია: კერძო მედიაცია შეიძლება დასრულდეს 1 დღეშიც კი. სასამართლო მედიაციის ვადა კი კანონით შეზღუდულია 45 დღით (მხარეთა თანხმობით შესაძლებელია გაგრძელება კიდევ 45 დღით).

ფინანსური ხარჯები

• სასამართლო: სახელმწიფო ბაჟი (დავის საგნის ღირებულების 3%), ადვოკატის ჰონორარი (რომელიც იზრდება პროცესის ხანგრძლივობის მიხედვით), ექსპერტიზის ხარჯები.

• მედიაცია: ხარჯები ფიქსირებულია ან საათობრივი, რაც ჯამში სასამართლო ხარჯებზე 40-60%-ით ნაკლებია. ხშირად, მხარეები იყოფენ მედიატორის ხარჯს შუაზე.

ურთიერთობების შენარჩუნება

სასამართლო დავა არსებითად „შეჯიბრებითია“, ერთი იგებს, მეორე აგებს. ეს ხშირად სამუდამოდ ანგრევს ბიზნეს პარტნიორობას ან ნათესაურ კავშირს. მედიაცია კი ორიენტირებულია „Win-Win“ (მოგება-მოგება) შედეგზე, რაც ურთიერთობის შენარჩუნების ან ღირსეულად დასრულების საშუალებას იძლევა.

 

4. მედიაციის სახეები: სასამართლო და კერძო მედიაცია

 

საქართველოში მედიაცია ორი ძირითადი ფორმით ფუნქციონირებს. მნიშვნელოვანია ვიცოდეთ განსხვავება:

ა) სასამართლო მედიაცია (Court-Annexed Mediation)

ეს ხდება მაშინ, როდესაც სარჩელი უკვე შეტანილია სასამართლოში. სამოქალაქო საპროცესო კოდექსი მოსამართლეს აძლევს უფლებამოსილებას (და გარკვეულ შემთხვევებში ავალდებულებს), საქმე გადასცეს მედიატორს.

• სავალდებულო კატეგორიები: საოჯახო დავები (გარდა ძალადობისა), სამემკვიდრეო დავები, შრომითი დავები, მცირე ქონებრივი დავები.

• პროცედურა: თუ საქმე გადაეცა მედიაციას, სასამართლო განხილვა ჩერდება. 

ბ) კერძო მედიაცია (Private Mediation)

ეს არის სრულად ნებაყოფლობითი პროცესი, რომელიც სასამართლოს მიღმა მიმდინარეობს. მხარეები თავად ირჩევენ მედიატორს ან მიმართავენ მედიაციის ცენტრს.

• გამოყენება: ხშირად გამოიყენება მსხვილ ბიზნეს დავებში, სადაც კონფიდენციალურობა კრიტიკულია. ბევრი კომპანია ხელშეკრულებაში წინასწარ დებს „მედიაციის დათქმას“ (Mediation Clause), რაც ავალდებულებს მხარეებს, დავის შემთხვევაში ჯერ მედიაცია სცადონ.

 

5. მედიაციის პროცესი ნაბიჯ-ნაბიჯ

 

რა ხდება დახურულ კარს მიღმა? პროცესი მოქნილია, მაგრამ ძირითადად შემდეგ ეტაპებს მოიცავს:

1. მოსამზადებელი ეტაპი: მედიატორის შერჩევა, ინტერესთა კონფლიქტის შემოწმება და შეთანხმება მედიაციაში მონაწილეობაზე.

2. გახსნითი სხდომა: მედიატორი ხსნის შეხვედრას, აცნობს მხარეებს წესებს და ქმნის უსაფრთხო გარემოს.

3. მხარეთა პრეზენტაცია: თითოეული მხარე ყვება პრობლემის თავის ხედვას შეუფერხებლად.

4. დღის წესრიგის განსაზღვრა: მედიატორი გამოყოფს იმ საკითხებს, რომლებზეც მხარეები უნდა შეთანხმდნენ.

5. ინდივიდუალური შეხვედრები (Caucus): კრიტიკული ეტაპი. მედიატორი ცალ-ცალკე ხვდება მხარეებს. აქ ხდება რეალური ინტერესების გამოვლენა ("Reality Testing"). მედიატორი ეკითხება: „რა მოხდება, თუ დღეს ვერ შეთანხმდებით? გიღირთ კი სასამართლოში 3 წელი სიარული?“

6. მოლაპარაკება და შეთანხმება: მხარეები ცვლიან პოზიციებს და უახლოვდებიან ერთმანეთს.

7. შეთანხმების გაფორმება: შედგება წერილობითი დოკუმენტი, რომელსაც იურიდიული ძალა აქვს.

 

6. აღსრულების მექანიზმი: არის თუ არა შეთანხმება სავალდებულო?

 

ბევრი სკეპტიკურად უყურებს მედიაციას: „ხელი რომ მოვაწეროთ და მერე არ შეასრულოს, რა ხდება?“

კანონი „მედიაციის შესახებ“ იძლევა მკაფიო გარანტიას: მედიაციის შეთანხმება აღსრულებადი აქტია.

თუ ერთი მხარე არღვევს მედიაციის შედეგად მიღწეულ შეთანხმებას, მეორე მხარეს უფლება აქვს, მიმართოს სასამართლოს. სასამართლო, ზეპირი მოსმენის გარეშე (გამარტივებული წესით), ცნობს შეთანხმებას და გასცემს სააღსრულებო ფურცელს. ამის შემდეგ საქმე გადაეცემა აღსრულების ეროვნულ ბიუროს და იწყება იძულებითი აღსრულება (ანგარიშების დაყადაღება, ქონების აუქციონზე გატანა და ა.შ.), ზუსტად ისე, როგორც სასამართლო გადაწყვეტილების შემთხვევაში.

 

7. რომელ დავებშია მედიაცია ყველაზე ეფექტური? (Case Studies)

 

ბიზნეს დავები (B2B)

• სცენარი: ორ კომპანიას შორის დავა წარმოიშვა მშენებლობის ვადების დარღვევის გამო.

• შედეგი: სასამართლოში დავა გააჩერებდა მშენებლობას და ორივე კომპანია იზარალებდა. მედიაციით მათ შეცვალეს გადახდის გრაფიკი და ვადები, მშენებლობა გაგრძელდა და პარტნიორობა გადარჩა.

საოჯახო დავები

• სცენარი: განქორწინება და ბავშვთან ურთიერთობის დროის განსაზღვრა.

• შედეგი: მედიატორმა მშობლებს დაანახა, რომ ბავშვის ინტერესი მშვიდი გარემოა. შედგა გრაფიკი, რომელიც ორივეს აწყობდა. სასამართლო პროცესის ტრავმული გამოცდილება ბავშვმა თავიდან აიცილა.

შრომითი დავები

• სცენარი: თანამშრომლის სამსახურიდან გათავისუფლება და კომპენსაციის მოთხოვნა.

• შედეგი: კომპანიამ თავიდან აიცილა ნეგატიური PR და სასამართლო ხარჯი, თანამშრომელმა კი მიიღო სამართლიანი კომპენსაცია და რეკომენდაცია ახალი სამსახურისთვის.

 

8. როგორ გეხმარებათ ჩვენი იურიდიული კომპანია?

 

მედიაცია, მიუხედავად იმისა, რომ ნაკლებად ფორმალურია, მაინც მოითხოვს სამართლებრივ ცოდნას. შეთანხმების ტექსტი ისე უნდა გაიწეროს, რომ მომავალში მისი აღსრულება არ გართულდეს.

ჩვენი სერვისები მოიცავს:

1. საქმის წინასწარი შეფასება: გირჩევთ, ღირს თუ არა მედიაციის დაწყება.

2. მედიატორის შერჩევა: დაგეხმარებით კვალიფიციური მედიატორის მოძიებაში საქართველოს მედიატორთა ასოციაციის ბაზიდან.

3. წარმომადგენლობა: თქვენი ინტერესების დაცვა მედიაციის პროცესში. ჩვენ დაგეხმარებით მოლაპარაკების სტრატეგიის შემუშავებაში.

4. შეთანხმების შედგენა: იურიდიულად გამართული დოკუმენტის მომზადება, რომელიც სრულად დააზღვევს თქვენს რისკებს.

 

დასკვნა

 

მედიაცია აღარ არის „მომავლის მუსიკა“, ეს არის თანამედროვე, პრაგმატული ადამიანების არჩევანი დღეს. ის გაძლევთ შესაძლებლობას, საკუთარი პრობლემის მოგვარების სადავეები თავად აიღოთ ხელში, ნაცვლად იმისა, რომ თქვენი ბედი სხვას გადააბაროთ.

თუ თქვენ ეძებთ გზას, მოაგვაროთ დავა სწრაფად, კონფიდენციალურად და მინიმალური დანახარჯებით, მედიაცია საუკეთესო გამოსავალია.